Przyszłość społeczeństwa obywatelskiego w Unii Europejskiej – relacja z debaty Fundacji KPO i Uniwersytetu SWPS

Jak chronić demokrację, praworządność i niezależność organizacji pozarządowych w czasach dezinformacji i napięć politycznych? 12 maja 2026 roku na Uniwersytecie SWPS w Warszawie odbyła się debata poświęcona przyszłości trzeciego sektora w kontekście strategii Unii Europejskiej oraz tworzonej właśnie polskiej strategii wspierania społeczeństwa obywatelskiego.

Wydarzenie zostało zorganizowane wspólnie przez Katedrę Praw Człowieka i Rządów Prawa Wydziału Prawa Uniwersytetu SWPS oraz Fundację Kongres Praw Obywatelskich (KPO). Było to już drugie spotkanie zrealizowane w ramach stałej współpracy obu instytucji.

Spotkanie odbyło się w wyjątkowym momencie politycznym – pół roku po ogłoszeniu przez Komisję Europejską przełomowej Strategii UE na rzecz Społeczeństwa Obywatelskiego, a także w dniu przyjęcia przez Radę Ministrów pierwszego pakietu zmian w Ustawie o działalności pożytku publicznego i wolontariacie.

fot. Mika Nechyporenko, SWPS

Głos administracji, akademii i trzeciego sektora

Debatę moderował Krzysztof Dobies, prezes Fundacji Kongres Praw Obywatelskich, a wprowadzenia dokonał dr hab. prof. SWPS Adam Bodnar. W dyskusji nad kondycją przestrzeni obywatelskiej udział wzięli:

Adriana Porowska – Sekretarz Stanu ds. Społeczeństwa Obywatelskiego,
dr Anna Grudzińska – Ogólnopolska Federacja Organizacji Pozarządowych (OFOP),
Robert Hojda – Prezes Fundacji Aktywna Demokracja,
Łukasz Wielgosz – Członek Zarządu Fundacji Avalon.

Strategia UE jako tarcza obronna dla NGO

Uczestnicy debaty zgodnie zauważyli, że unijna strategia dotycząca społeczeństwa obywatelskiego ma charakter defensywny. Stanowi ona odpowiedź na trwający od lat regres przestrzeni demokratycznej w Europie, którego symbolem stały się m.in. zmiany systemowe na Węgrzech.

Dokument ten nie jest wyłącznie technicznym programem rozwoju sektora NGO, ale przede wszystkim próbą stworzenia mechanizmów ochronnych przed tendencjami autorytarnymi. Polskie organizacje społeczne aktywnie uczestniczyły w jego konsultacjach, apelując o twarde zabezpieczenia chroniące aktywistów przed naciskami politycznymi.

Podczas dyskusji zwrócono uwagę na konieczność powiązania unijnych strategii z realnymi narzędziami, takimi jak:

Monitoring Action for Civic Space – narzędzie monitorujące zagrożenia,
Early Warning System (System Wczesnego Ostrzegania) – platforma umożliwiająca zgłaszanie przypadków łamania praw i ograniczania wolności NGO w Europie.

Ważny wniosek: Strategia nie może stać się jedynie „papierowym dokumentem”. Bez aktywnego zaangażowania samych organizacji w dialog z instytucjami unijnymi, unijne prawo nie zadziała jak automatyczna „szklana kopuła” chroniąca sektor.

Wskazano również, że fundamentem weryfikacji organizacji działających w sektorze musi być Karta Praw Podstawowych oraz art. 2 Traktatu o UE. Planowana Platforma Społeczeństwa Obywatelskiego ma za zadanie zrzeszać wyłącznie te podmioty, które bezwzględnie respektują wartości europejskie, eliminując ryzyko wspierania struktur podważających demokrację.

Polska strategia wspierania społeczeństwa obywatelskiego

Ważną częścią debaty była refleksja nad krajowym podwórkiem. Prace nad polską strategią, zainicjowane przez Radę Działalności Pożytku Publicznego, wchodzą w kluczowe fazy diagnostyczne i legislacyjne. Dokument ma opierać się na założeniach Strategii Rozwoju Polski 2035.

Do najważniejszych celów polskiej strategii należą:

Wzmacnianie stabilności finansowej organizacji pozarządowych,
Uproszczenie procedur grantowych i ograniczenie biurokracji,
Zniesienie barier w postaci wymaganego wkładu własnego (szczególnie uciążliwego dla małych, lokalnych NGO),
Rozwój wolontariatu i usprawnienie systemu zlecania zadań publicznych.

Paneliści przypomnieli, że administracja rządowa powinna wykorzystać bogaty, dotychczasowy dorobek organizacji społecznych oraz ewaluacje przygotowane przez Narodowy Instytut Wolności (NIW). Zapowiedziano również utworzenie w NIW specjalnego punktu kontaktowego, wspierającego NGO w pozyskiwaniu środków z programów unijnych (np. CERV).

Wyzwania cywilizacyjne: sztuczna inteligencja, algorytmy i wykluczenie

Zgodnie z misją Fundacji KPO, debata dotknęła także najnowszych zagrożeń technologicznych. Rozwój sztucznej inteligencji (AI) i mediów społecznościowych drastycznie zmienia jakość debaty publicznej. AI potrafi dziś masowo generować wiarygodne, fałszywe tożsamości i dezinformację, wobec których tradycyjna edukacja medialna staje się bezradna. Uczestnicy krytycznie ocenili platformy takie jak X, TikTok czy Facebook, które działają jak rynkowi i polityczni aktorzy sterowani wyłącznie zyskiem i algorytmami, a nie interesem publicznym.

W kontekście włączania obywateli w polityki publiczne poruszono też sytuację grup narażonych na wykluczenie, w tym osób z niepełnosprawnościami. Eksperci wyrazili zaniepokojenie próbami usuwania z dokumentów strategicznych bezpośrednich odniesień do standardów Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych, co stanowi ryzyko regresu wypracowanych już praw.

Kryzys zmęczenia i budowanie odporności społecznej

Trzeci sektor w Polsce mierzy się obecnie z głębokim „zmęczeniem materiału”. Po latach intensywnego oporu politycznego i finansowania działań z prywatnych środków, po wyborach parlamentarnych w 2023 roku nastąpił spadek społecznej energii. Wielu darczyńców uznało, że „demokracja została uratowana”, co paradoksalnie odcięło dopływ funduszy dla wielu kluczowych inicjatyw obywatelskich.

Żadna strategia – ani unijna, ani krajowa – nie obroni praw obywatelskich sama z siebie. Kluczowym wyzwaniem na najbliższe lata jest budowanie długofalowej odporności społecznej na dezinformację i polaryzację. Temat ten, jako fundamentalny dla przyszłości naszej demokracji, będzie przedmiotem kolejnej debaty z cyklu organizowanego przez Fundację KPO i Uniwersytet SWPS.